Türkiye turunçgil üretiminde dünyanın önde gelen ülkeleri arasında yer alıyor. Ancak turunçgil ağaçlarını tehdit eden pek çok zararlı ve hastalık vardır. Bunların başında gelen turunçgil nematodu (Helicotylenchus semipenetrans), köklerde beslenerek ağaçların gelişimini engeller ve ciddi verim kayıplarına yol açar.

Turunçgil Nematodu Nedir?

Turunçgil nematodu, genellikle turunçgil köklerinde görülen ve gözle fark edilmesi zor olan bir zararlıdır. Dişileri böbrek ya da fasulye tanesi şeklinde olup, kılcal köklere başını sokarak beslenir. Erkekleri ise iplik formundadır ve köklerin çevresindeki toprakta serbest halde bulunur.

Genel Özellikleri

• Boyları 0,30 – 0,50 mm arasında değişir.
• Dişiler hayatları boyunca köklere asılı kalarak beslenir.
• Bir dişi yaklaşık 70-100 yumurta bırakabilir.
• Gelişme süresi 6-8 hafta arasında tamamlanır.
• Larvaları toprakta 8-10 yıl canlı kalabilir.

Bu dayanıklı yapısı nedeniyle turunçgil nematodu ile mücadele edilmediğinde uzun yıllar boyunca aynı bahçede sorun olmaya devam eder.

Turunçgil Nematodunun Yaşayışı ve Zararları

Dişi nematodlar kılcal köklerin kabuk hücrelerine başlarını sokar ve kökün özsuyunu emer. Bu durum hem besin dengesini bozar hem de ağacın gelişimini olumsuz etkiler.

Zarar Belirtileri

• Ağaçlarda susuzluk ve durgunluk belirtileri görülür.
• Yapraklarda manganez, demir, bakır, fosfor gibi mineral eksiklikleri oluşur.
• İnce dallarda yaprak seyrekleşir, hatta dallar kuruyarak çalılaşma meydana gelir.
• Genç ağaçlarda gelişme yavaşlar ve bodurlaşma olur.
• Meyveler küçülür, verim azalır.

Araştırmalara göre turunçgil nematodu turunçgil bahçelerinde %30’a varan verim kayıplarına sebep olabilir.

Sekonder Hastalıklar

Turunçgil nematodunun açtığı küçük yaralardan fungus ve bakteriler kolayca girerek ek hastalıklar meydana getirir. Bunun sonucunda kök çürümeleri, gövdede zamklanma ve kurumalar görülebilir.

Özellikle sık sulama yapılan bahçelerde bu durum daha belirgin hale gelir.

Türkiye’de Turunçgil Nematodunun Yayılışı

Turunçgil nematodu, Türkiye’nin birçok turunçgil üretim bölgesinde görülmektedir. Başlıca tespit edilen iller:

• Rize
• İzmir
• Aydın
• Muğla
• Balıkesir
• Antalya
• Mersin
• Adana
• Hatay

Bu illerde hem ticari bahçelerde hem de ruhsatsız fidanlıklarda zararlıya rastlanmıştır. Özellikle temizliği garanti edilmeyen fidanların kullanılması yayılımı hızlandırmaktadır.

Turunçgil Nematoduna Karşı Kültürel Önlemler

Turunçgil nematoduyla mücadelede ilk adım kültürel tedbirlerdir. Kimyasal mücadeleye gerek kalmadan, doğru uygulamalarla zararlının yayılması önlenebilir.

Önerilen Kültürel Yöntemler

• Temiz arazi üzerine fidanlık kurulmalıdır.
• Başka bölgelerden temizliği garanti edilmeyen fidan ve çöğürler getirilmemelidir.
• Bulaşık bahçelerden toprak nakli yapılmamalıdır.
• Kullanılan tarım aletleri bulaşık bahçeden temiz bahçeye taşınmadan önce suda bekletilerek temizlenmelidir.
• Sulama suları bulaşık alanlardan temiz alanlara yönlendirilmemelidir.
• Toprak tesviyesi yapılarak yağmur sularının bulaşık bahçelerden temiz bahçelere akışı engellenmelidir.

Bu yöntemler turunçgil nematodunun bahçeler arasında yayılmasını büyük ölçüde azaltır.

Kimyasal Mücadele

Kültürel önlemlerin yetersiz kaldığı durumlarda kimyasal mücadeleye başvurulabilir. Kullanılacak ilaçların doğru şekilde uygulanması önemlidir.

Uygulama Şekilleri

• Toprak ilaçlaması yapılmadan önce bahçe 30-40 cm derinlikte sürülmelidir.
• Granül nematisitler (Fenamiphos) ağaçların altına serpilerek toprağa karıştırılmalı ve ardından sulama yapılmalıdır.
• Fidanlıklarda sıvı formülasyonlu ilaçlar sırt pompası veya süzgeçli kova ile toprak yüzeyine verilir, ardından çapa ve sulama yapılır.
• Fidan dikiminde kökler, hazırlanan ilaçlı su çözeltisine 30 dakika bandırılarak temiz toprağa dikilmelidir.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

• İlaçlamada mutlaka eldiven kullanılmalıdır.
• Fidanların yapraklı kısımlarına ilaç bulaştırılmamalıdır.
• Donlu ve çok soğuk günlerde ilaçlama yapılmamalıdır.

Turunçgil Nematoduna Karşı Mücadelede Doğru Zaman

İlaçlama zamanı oldukça kritik bir konudur. Özellikle fidanlıklarda bulaşma riski yüksekse, yetişme devresi boyunca bir defa ilaçlama yapılmalıdır.

Ayrıca sistemik etkili nematisitlerin başarılı olabilmesi için:

• Toprak sıcaklığının ve neminin uygun olması,
• Toprakta 20 cm derinlikteki koşulların ilaç prospektüsünde belirtilen sınırlara uygun bulunması gerekir.

Turunçgil Bahçelerinde Entegre Mücadele

Turunçgil nematoduyla etkili mücadele için entegre yöntemler uygulanmalıdır. Yani kültürel, biyolojik ve kimyasal önlemler bir arada kullanılmalıdır.

Ayrıca üreticiler turunçgil nematodunun yanı sıra diğer zararlı ve hastalıkları da göz önünde bulundurmalıdır. Örneğin:

• Turunçgillerde Kahverengi Leke Hastalığı
• Kök çürüklüğü etmenleri
• Yaprak bitleri ve kabuklu bitler

Bu zararlılar bir arada olduğunda ürün kayıpları daha da artar.

Sık Sorulan Sorular

Turunçgil nematodu nedir?

Turunçgil nematodu (Helicotylenchus semipenetrans), turunçgil köklerinde yaşayan ve ağaçların gelişimini engelleyerek verim kaybına neden olan bir zararlıdır.

Turunçgil nematodu hangi bölgelerde yaygındır?

Türkiye’nin turunçgil üretim yapılan illerinin çoğunda bulunur. Özellikle Antalya, Mersin, Adana ve Hatay gibi Akdeniz illerinde yaygındır.

Turunçgil nematodunun zararı nasıl anlaşılır?

Ağaçlarda susuzluk belirtileri, yapraklarda mineral noksanlıkları, dallarda kuruma ve meyvelerde küçülme görüldüğünde turunçgil nematodundan şüphelenilir.

Mücadele için en etkili yöntem nedir?

Öncelikle kültürel önlemler alınmalıdır. İleri boyuttaki zararlarda uzman tavsiyesiyle kimyasal mücadele uygulanabilir.

Turunçgil nematodu insanlara zararlı mı?

Hayır, bu nematod yalnızca turunçgil ağaçlarına zarar verir. İnsan sağlığı için risk oluşturmaz.

Sonuç

Turunçgil nematodu, turunçgil yetiştiriciliğinde önemli verim kayıplarına yol açan bir zararlıdır. Özellikle fidanlıklarda ve bahçelerde kontrol altına alınmadığında uzun yıllar boyunca etkili olabilir.

Temiz fidan kullanımı, kültürel önlemler ve gerektiğinde kimyasal mücadele ile turunçgil nematodunun zararı büyük ölçüde azaltılabilir.

Üreticiler bilinçli mücadele yöntemleriyle hem ürün verimini koruyabilir hem de sağlıklı turunçgil yetiştiriciliği yapabilir.

Turunçgil nematodu

Hastalık Tanımı :
Turunçgil nematodu dişileri böbrek veya fasulye danesi seklinde, başını boyun bölgesine kadar kılcal köklere sokmuş, vücut asılı vaziyette tek veya koloniler halinde, erkekleri ise iplik şeklinde ve kök etrafındaki toprakta serbest olarak bulunur.
Boyları 0,30-0,50 mm arasındadır ve köklere stereo mikroskop altında bakıldığında, mat beyaz renkte şişkin dişiler görülebilir. Bunlar kökten çıkarılmak istendiğinde boynundan kopar ve başsız kalan dişinin şişkin gövdesi ile kıvrık ve sivri kuyruk bölgesi görülür.
Dişi turunçgil nematodu kendisini köke tespit ettiğinden, hayatı sona erinceye kadar burada asılı kalır. Çıkan 2. devre larvaları kökü enfekte ederek beslenirler. Dişilerden her biri hayatı boyunca 70-100 yumurta bırakabilir. Ege Bölgesinde genellikle üç nesil vermektedir. Turunçgil nematodunun gelişme süresi 6-8 haftadır. Larvaları 8-10 yıl kadar toprakta canlı olarak kalabilmektedir.

Yaşayış : Beslenmeleri için, dişi turunçgil nematodları kılcal köklerin kabuk hücrelerini zedeleyerek başlarını içeriye sokarlar ve kökün özsuyunu emerler. Özsuyun nematodlar tarafından alınması ve iletken doku hücrelerinin tahrip edilmesi nedeniyle de normal su nakli yapılamadığından, ağaçta su dengesi bozulur. Durgunluk, gerileme ve susuzluk belirtileri görülür. Kökler normal su naklini yapamadığından, ağaç için yeteri kadar mineral temin edilemez. Yapraklarda Manganez, Demir, Bakır, Fosfor gibi mineral noksanlıkları görülür.
İnce küçük dallarda yapraklar seyrekleşir. Tamamıyla yapraksız kalan dallar kurur ve çalılaşır. Bu hal bilhassa yaşlı ağaçlarda kendini daha çok gösterir. Genç ağaçlarda durgunlaşma sonucu bodurlaşma meydana gelir. Normal beslenmeyen ağaçlarda meyveler küçülür ve mahsul verimi çok düşer. Turunçgil nematodu % 30 kadar verim düşüklüğüne neden olabilir.
Köklere başını sokarak beslenen turunçgil nematodu dişileri, iletken dokularda küçük yaralar meydana getirirler. Açılan bu yaralardan parazit fungus, bakteri v.s. gibi sekonder zararlılar da kolayca girebilirler. Kök sisteminin bozulmasıyla susuzluk belirtileri gösteren ağaçlara sık sık su verilir. Bunun neticesinde kök ve gövde çürümeleri, hatta zamklanmalar meydana gelebilir.
Yurdumuzda turunçgil tarımı yapılan illerin hemen hepsinde bulunmuştur. Rize, İzmir, Aydın, Muğla, Balıkesir, Antalya, Mersin, Adana, Hatay illerindeki turunçgil dikim alanlarının çoğunluğu ile, ruhsatsız kurulmuş özel fidanlıklarda da görülmüştür.

Kültürel Önlemler :Turunçgil fidanlıkları nematoddan temiz arazi parçalarında kurulmalı, turunçgil tesis edilmiş bahçeler arasında fidanlık kurulmamalıdır. 
Turunçgil çöğürleri fidanlıklarda tohumdan yetiştirilmeli, başka yerden temizliği garanti edilmeyen aşısız veya aşılı çöğürler getirilmemelidir. 
Yeni tesis edilecek bahçelerde bulaşık aşılı köklü fidan dikilmemeli, bulaşık bahçelerden herhangi bir şekilde toprak nakledilmemelidir. 
Bulaşık bahçelerde kullanılan pulluk, çapa v.s. gibi aletler iyice temizlenmeden teiniz bahçelerde kullanılmamalıdır. (Bu gibi aletler bir gece su içerisinde bırakılarak temizlenmelidir). 
Bulaşık bahçelerden geçen sulama suyu temiz bahçelerde kullanılmamalıdır. 
İyi bir toprak tesviyesi yapılarak yağmur sularının toprak meyli ile bulaşık bahçelerden temiz bahçelere akması engellenmelidir.

Kimyasal Mücadele :Toprak ilaçlanmadan önce 30-40 cm derinlikte iyice sürülmeli, bitki artıkları elimine edilmelidir. İlaçları tatbik etmeden önce kalibrasyon yapılmalıdır.
Tesis edilmiş bahçe ilaçlamalarında kulamları granül Fenamiphos ilacı önceden verilecek miktarı hesaplanıp toprak ile karıştırılarak el ile ( eldiven giyilerek) ağaçların altlarında açılan tavalara serpilir, sonra çapa ile toprağa karıştırılır ve arkasından hafif bir su verilir. Kurulmuş fidanlıklarda kullanılan sıvı formülasyonlu Fenamiphos ilacı ise su ile karıştırılarak sırt tulumbası veya süzgeçli kova ile toprak yüzeyine verilir arkasından hafif bir çapa yapılır ve sulanır.
Turunçgil nematodu ile bulaşık olan üç yaprak anacı üzerine aşılı Rize mandalini fidanlarının topraksız kökleri kök tuvaleti yapıldıktan sonra Fenamiphos 400 g/1 adlı ilacın 800 ppm dozunda ( 100 l suya 200 mi preparat) hazırlanan solüsyona kök boğazından itibaren 30 dakika süre ile bandırılır. Bandırmadan sonra fidanlar dinlendirilerek temiz toprağa dikilirler.
Bandırma işlemini yaparken :
Kullanılan ilacın zehirliliğinden korunmak için fidanların ilaçlı kısımlarına dokunulmamalı ve ilaçlamalar eldiven giyilerek yapılmalıdır. 
Fidanların yapraklı kısımlarına ilaçlı su bulaştırılmamalıdır. 
Fidanların köklerinin donmaması için ilaçlamalar çok soğuk, özellikle donlu günlerde yapılmamalıdır.

İlaçlama Zamanı :Kullanılan fidanlıklar su baskınları veya her türlü işleme aletleri ile bir bulaşma tehlikesine karşı ( eğer yakınlarında bulaşık tesis edilmiş bahçeler mevcut ise) yetişme devresi içinde bir defa ilaçlanmalıdır.
Sistemik etkili nematisitler için toprağın 20 cm derinliğindeki toprak sıcaklılık ve rutubeti hem ilaçların prospektüsünde önerilen hudutlar içerisinde olmalı hem de ne metodun aktivitesi için yeterli olmalıdır.